Bitki Ansiklopedisi

Açai Üzümü

Açai Üzümü

Bileşimi:Antosiyanidinler ve polimerizasyon ürünleri (siyanidin ve peonidin glikozitleri), flavonoitler (orientin, homoorientin, taksifolin, luteolin, krizoeriyol, kersetin, viteksin), klorojenik asit, lipitler (%33-49), steroller, protein (%9-14), vitaminler (A, B1, C ve E) ve mineraller (kalsiyum, fosfor, demir).
Etkisi:Taşıdığı polifenolik bileşiklerin deneysel olarak (in vitro) tespit edilmiş antioksidan etkisi bulunmaktadır. Ancak meyvelerin insan sağlığında ne derecede etkili olabileceğine yönelik ayrıntılı bilimsel çalışmalar bulunmamaktadır. 2009 tarihli bir çalışmada 12 gönüllüye açai üzümü meyve suyu verilmesi ile kanda antioksidan kapasitesinin belirgin bir şekilde yükseldiği bildirilmektedir. Diğer taraftan, Tropiklerde halk arasında yaygın bir şekilde tüketilen 18 meyve suyunun antioksidan kapasitesinin karşılaştırıldığı 2010 tarihli bir diğer çalışmada açai üzümünün antioksidan kapasitesinin ortalarda yer aldığı gözlenmektedir. Bu bakımdan, popüler kaynaklarda yer alan, açai üzümü meyvelerinin etkinliğine ilişkin tüm sağlık önerileri antioksidan etkisi göz önüne alınarak ortaya atılmış kuramsal etkilerdir. Diğer antioksidanlar gibi kalp ve damar sağlığının korunması, iltihaplı hastalıkların tedavisi ve kanserlerin önlenmesinde yararlı olabileceği ileri sürülmektedir.
Kullanılış şekli:Taşıdığı antosiyanidinlerin koyu morumsu rengi nedeniyle meyvesinin sıkılması ile elde edilen suyu, içecek (meyve suyu, enerji içeceği, alkolü içecek) ve gıdalarda (jöle, dondurma vb.) renk vermek amacıyla kullanılmaktadır. Meyve suyu kolay içimi sağlamak amacıyla diğer meyve suları ile karıştırılarak kullanılmaktadır.
Uyarı:Önerilen miktarlarda kullanıldığında herhangi bir risk bildirilmemiştir.

Adaçayı

Adaçayı

Bileşimi:Uçucu yağ (%1.5-3.5) [tuyon (%20-60), sineol (%6-16), kafur (%14-37)], kafeik asit türevleri (%3-6) [rozmarinik asit, klorojenik asit], flavonoitler [apigenin ve luteolin glikozitleri], triterpenler [ursolik asit (%5)], diterpenler [karnosolik asit].
Etkisi:Mide-bağırsak rahatsızlıkları: Hazımsızlık şikayetlerinde, iştah kaybında yararlanılır.
Soğuk algınlığında aşırı terlemeyi azaltır.
Ağız ve boğaz enfeksiyonlarında (bakteri, mantar ve virüs) ve yangılarında (Uçucu yağı)
Kullanılış şekli:Günde 2-3 defa, 2 gram yaprak üzerine taze kaynatılan su ilave edilerek hazırlanan çay kapaklı fincanda üzeri kapatılarak 5-10 dakika demlendikten sonra içilir.
3-4 gram yaprak ile yukarıdaki şekilde demlenerek hazırlanan çay ile gargara yapılır.
Uyarı:Çay şeklinde önerilen miktarlarda kullanılması ile herhangi bir risk bildirilmemektedir. Hamilelik süresince kullanılması önerilmemektedir.

Altın Çilek

Altın Çilek

Bileşimi:Karotenoitler, vitaminler (C, B1, B2, B3), pektin, karbohidrat, lifler, mineraller (kalsiyum, fosfor, demir)
Etkisi:Taşıdığı karotenoitler nedeniyle antioksidan etkisi bulunduğu düşünülmektedir. Ancak insan sağlığı üzerinde etkinliğini ortaya koyabilecek hiç bir bilimsel çalışma bulunmamaktadır. Yakın bir tür olan Physalis peruvianum meyvelerinin antioksidan etkisini inceleyen iki deneysel çalışmada in vitro antioksidan kapasitesinin, incelenen diğer tropik meyvelere oranla zayıf olduğu görülmektedir. Popüler kaynaklarda bahsi geçen “zayıflatıcı ve kansere karşı etkili” ifadelerini destekleyen hiç bir bilimsel bulgu bulunmamaktadır.
Kullanılış şekli:Zarsı dış zarfın içerisindeki turuncu renkli meyve taze ya da kurutularak tüketilmektedir.
Uyarı:Önerilen miktarlarda kullanıldığında herhangi bir risk bildirilmemiştir. Olgunlaşmamış meyveler zehirlidir.

Anason

Anason

Bileşimi:Uçucu yağ (%2-6) [anetol (%94), estragol (%2)], kafeik asit türevleri [klorojenik asit (%0.1)], flavonoitler [apigenin ve luteolin glikozitleri], sabit yağ (%30), proteik maddeler (%20).
Etkisi:Mide-bağırsak sistemi rahatsızlıkları: Hazımsızlık, gaz giderici, iştah kaybını giderici, hafif spazm giderici (uçucu yağı).
Solunum sistemi rahatsızlıkları:Soğuk algınlığı şikayetlerinde ağız ve boğaz enfeksiyon ve yangılarını giderici, öksürükte balgam söktürücü.
Kullanılış şekli:Salgı kanalları içerisindeki uçucu yağın etkisini göstermesi için kullanılmadan önce uygun şekilde ufalanması ya da ufalanmış tohumların açıkta tutulmaması gerekir. Sindirimi kolaylaştırmak ve gazı gidermek için; yemeklerden önce 1-2 gram tohum üzerine kaynatılmış su ilave edilerek 5-10 dakika kapaklı demlik ya da bardakta demlendikten sonra içilir. Önerilen miktar bebekler için bir çay kaşığı, yetişkinler için bir tatlı kaşığıdır.
Öksürükte balgamı sökmek için demlenen çay, sabah ve akşamları içilir.
Uyarı:Hassas kişilerde görülebilecek alerjik tepkimeler haricinde yan etkisi bilinmemektedir.
Öneriler:Anason çayı, idrar artırıcı (diüretik) ve gaz giderici özellikleri nedeniyle mide ekşimelerinin ve sindirim sistemi gazlarının giderilmesinde, sindirimin kolaylaştırılmasında, kolik sancılarının hafifletilmesinde yararlı olmaktadır. Ayrıca bulantı hissinin bastırılmasına yardımcı olduğundan vasıta tutması gibi durumlarda seyahate çıkmadan ve seyahat sırasında anason çayı içilmesi önerilmektedir. Anason çayının emziren annelerde süt miktarını artırdığı, bu sütü emen bebeklerin ise daha az sancılandığı bildirilmektedir. Bu etkisi meyvelerin taşıdığı östrojen benzeri etkiye sahip bileşenleri ile ilişkilendirilmektedir. Özellikle öksürükte balgam söktürmek amacıyla kullanıldığında istenirse tatlandırmak amacıyla bal ilave edilmesi daha doğru bir tercih olacaktır.

Ardıç

Ardıç

Bileşimi:Uçucu yağ (%1-2) [alfa-pinen, beta-pinen, mirsen, vd. terpenler; karyofilen, kadinen vd. seskiterpen hidrokarbonlar, 4-terpineol vd. terpen alkolleri].
Flavonoit glikozitleri, kateşik tanenler, oligomerik proantosiyanidinler, reçine
Etkisi:Hazımsızlık şikayetlerinde ve iştah kaybında yararlıdır.
İdrar miktarını artırır (uçucu yağı).
Kan şekerini ve tansiyonu düşürür.
Kullanılış şekli:Günde 2-3 defa 0.5-1 gram kuru meyve ile hazırlanan çayı içilir. Günlük 10 gramı geçmemelidir.
Böbrek ve idrar yolu şikayetleri için bu sistem üzerinde etkili diğer bitkiler ile karıştırılarak hazırlanan çaylar tercih edilmektedir.
Uyarı:Önerilen miktarlarda kullanıldığında herhangi bir risk bildirilmemiştir. Ancak çok yüksek miktarlarda ve çok uzun süreli kullanılması durumunda böbreklerde tahrişe yol açabilir.
Öneriler:Gaz şikayetlerinde ve sindirimi kolaylaştırmak üzere çay halinde kullanılması yararlıdır. Kan şekerini düşürücü etkisi nedeniyle diyabet ilacı kullanan hastalarda kan şekerinin aşırı düşmesini önlemek amacıyla şeker düzeyleri kontrol edilmelidir. Hamilelikte ardıç meyvesi taşıyan ürünlerin düşüğe yol açma riski nedeniyle kullanılmaması gerekir.

Aynısafa

Bileşimi:Triterpen saponinleri (%2-10) [oleanolik asit glikozitleri], flavonoitler (%0.3-0.8) [izoramnetin, kersetin glikozitleri], hidroksi kumarinler [eskuletin, vd.], karotenoitler [lutein, zeaksantin], suda çözünebilen polisakaritler (%15) [ramnoarabinogalaktanlar], poliinler, uçucu yağ (%0.2) [alfa-kadinol]
Etkisi:Ağız ve boğaz yangılarında; soğuk algınlığında boğaz ağrısı ve öksürük şikayetlerini hafifletici ve terletici olarak önerilmektedir.
Kullanılış şekli:1-2 gram kuru bitki üzerine 150 mL taze kaynatılmış sıcak su ilave edilip, 10 dakika demlendikten sonra içilir.
Uyarı: Bildirilmemiştir.
Öneriler:Aynısafa çiçeklerinin etkili olan kısmı turuncu renkli dilsi çiçekleridir. Dolayısıyla dilsi çiçekler ayrıldıktan sonra kalan çiçek tablası atılır. Aynısafa çayı hemoroit şikayetlerinin giderilmesinde de yaralı olabilmektedir. Yukarıdaki şekilde hazırlanan çayın içilmesi durumunda yangının azalmasına yardımcı olabilir. Ayrıca çayı daha yoğun şekilde hazırlayarak (yüzde 5’lik), demlenen çay ılıdıktan sonra ıslatılan temiz gaz bezinin haricen ilgili bölgeye uygulanması kaşıntıyı giderir, dokulardaki gerilimi azaltır ve ağrıyı hafifletir. Bu çayın yanık ve yaralar üzerine aynı şekilde uygulanması da ağrıyı azaltarak iyileşmeyi hızlandırmaktadır.

Ayva

Ayva

Bileşimi:Müsilaj, siyanogenetik glikozitler [amigdalin], tanenler ve vitamin C.
Etkisi:Öksürükte yatıştırıcı (siyanogenetik glikozit) ve boğazı yumuşatmak için (müsilaj) ıhlamur gibi bitkiler ile birlikte kullanılması önerilir.
Kullanılış şekli:Akşamları yatarken 1 çay kaşığı parçalanmamış ayva tohumu bir fincan su içerisinde 5-10 dakika demlenip içilir. Çay hazırlamak için parçalanmış tohumların kullanılması durumunda çay yoğun jelimsi bir kıvama dönüşeceğinden miktarın düşürülmesi gerekir (yarım çay kaşığı).
Uyarı:Önerilen miktarlarda kullanıldığında herhangi bir risk bildirilmemiştir. Ancak ayva çekirdeklerinin fazla miktarda kullanılması önerilmemektedir.
Öneriler:Ayva çekirdeklerinde bulunan siyanogenetik glikozitlerin yatıştırıcı etkisi bulunmaktadır. Ancak bu maddelerin önerilenden daha fazla miktarda kullanılması zehirlenmeye yol açabilmektedir. Bu nedenle dikkat edilmesi gerekir. Ayva meyvesi ve yaprakları da taşıdığı müsilaj bileşenleri nedeniyle öksürüklerde yardımcı olmaktadır. Bilhassa ıhlamur içerisinde hem lezzetin hem de etkinliğin artmasını sağlamaktadır. Tatlandırıcı olarak bu çaya şeker yerine istenirse bal ilave edilmesi daha uygun olacaktır.

Bamya Çiçeği

Bamya Çiçeği

Bileşimi:Meyve asitleri (%15-30)[(+)-allohidroksi sitrik asit laktonu; sitrik, malik, tartarik asitler], antosiyaninler [delfinidin ve siyanidin glikozitleri], flavonoitler [gossipetin], müsilajlar
Etkisi:Bitki ülkemizde yetişmemekte, ithal edilmektedir. Vatanı Afrika (Nijer) olmasına karşılık, yaygın kullanımı nedeniyle uygun iklimi olan ülkelerde kültürü yapılmaktadır. İslam kültüründe Aktarlarda “karkadeh” adı ile bilinir. Bitkinin bamya bitkisi ile aynı aileden olması dışında meyvesi yenilen bamya ile herhangi bir ilgisi bulunmamaktadır. Dolayısıyla “bamya çiçeği” olarak adlandırması yanlıştır ve karışıklığa yol açmaktadır. Bu bakımdan “Afrika bamyası” ya da “Kara bamya” olarak adlandırılması daha doğru olacaktır (Baytop, 1999).
Mide ve bağırsak sistemi rahatsızlıkları: İçerisinde yüksek oranda bulunan ve zayıf emilim gösteren meyve asitlerine bağlı olarak hafif laksatif (hafif müshil) etki, iştah artırıcı,
Solunum sistemi rahatsızlıkları: Soğuk algınlığı ve nezlede şikayetleri hafifletir, öksürükte balgam söktürücü,
Kalp ve damar sistemi rahatsızlıkları: Dolaşımı düzenler, yüksek tansiyonu düşürür, kalp çarpıntısında yararlıdır.
Kullanılış şekli:1.5-2 gram kuru parçalanmış kaliks üzerine 150 mL taze kaynatılmış sıcak su ilave edilip, 5-10 dakika demlendikten sonra içilir.

Barut Ağacı Kabuğu

Barut Ağacı Kabuğu

Bileşimi:Antrasen türevleri [emodin-fiskiyon ve krizofanol], acı maddeler
Etkisi:Uyarıcı müshil (stimülan laksatif) etkisi nedeniyle inatçı kabızlıklarda etkilidir. Etkisini kalın bağırsaklarda göstermekte, bağırsak hareketlerini uyarmaktadır. Orta-hafif müshil etkisi nedeniyle spastik kabızlıklarda da yararlanılabilmektedir.
Kullanılış şekli:Müshil etkiyi sağlayacak en düşük miktarda kullanılması önerilmektedir. Yeterli miktar bitki üzerine taze kaynatılmış sıcak su ilave edilerek 10 dakika demlendikten sonra içilir.
Daha etkili bir sonuç alınması için birbirini tamamlayıcı etkilere sahip bitkilerin bir arada kullanılması, müshil etkili bitkilerin daha düşük oranlarda kullanılmasını sağlayabilir. Bu amaçla, eşit miktarlarda (1’er gram) barut ağacı kabuğu, mayıs papatyası çiçeği ve rezene meyvesi karıştırılarak çay şeklinde 10 dakika demlendikten sonra içilebilir.
Uyarı:Bitkinin kabukları toplandıktan sonra bir yıl kadar bekletilmelidir. Bu süre içerisinde bileşiminde yer alan ve kuvvetli tahriş edici etkisi bulunan antranol türevleri oksitlenerek tahriş edici azalmış antrakinon türevlerine dönüşmektedir. Taze kabukların tüketilmesi halinde aşırı kusma ve şiddetli kramplara neden olmaktadır.
İnatçı ve süregen kabızlık vakalarında müshil ilaçlarının sürekli kullanılması risklidir. Önerilen kullanım süresi 10-15 günden uzun olmamalıdır. Bu süreden uzun ya da sürekli kullanılması durumunda vücutta elektrolik dengesinin –bilhassa potasyum- bozulması, idrarda albümin (albüminüri) ve kan (hematüri) gibi klinik tablolara yol açabilir. Potasyum yetmezliği, idrar artırıcı ilaçlar (tiazitler), kalp ilacı (antiaritmik, kardiyoaktif glikozit) ve kortikosteroitler kullanan kişilerde daha belirginleşerek kalp işlevlerinde yetersizlik ve kaslarda zayıflığa neden olabilir.
Hamilelikte kullanılması önerilmemektedir. Emziren annelerde anne sütüne geçen miktarın son derece düşük olduğu ve bebekte herhangi bir müshil etkiye yol açmadığı bildirilmektedir.
Öneriler:Önerilen miktarlarda kullanıldığında bağırsaklarda kolik tipi ağrılara yol açma riski düşük olduğundan Sinameki ve Aloe gibi müshil etkili bitkilere oranla daha güvenilir bir müshildir. Barut ağacı kabuklarının sinamekiye göre bir başka avantajı da daha geç direnç oluşumudur. Bu bakımdan etkinliğini daha uzun süreler sürdürebilmektedir.

Böğürtlen Yaprağı

Böğürtlen Yaprağı

Bileşimi:Meyve asitleri [sitrik asit, izositrik asit], flavonoitler, tanenler (%8-14) [gallo tanenler, dimerik elajik tanenler], polipeptitler
Etkisi:Yüksek tanen içeriği nedeniyle astrenjan (büzücü) etkilidir. Herhangi bir enfeksiyona bağlı olmayan akut ishal vakalarında yararlanılır. Ayrıca ağız ve boğazda hafif yangı şikayetlerinde ve diş eti kanamalarında gargara şeklinde kullanılır.
Kullanılış şekli:Günde 2-3 defa 2 gram yaprak tozu ile hazırlanan çay 10-15 dakika demlenerek içilir, ya da gargara yapılır.
Uyarı:İshalin 3-4 gün içerisinde geçmemesi durumunda hekime başvurmalıdır.
Öneriler:Böğürtlen yapraklarından hazırlanan çayın yüzde 5’lik yoğun derişimde hazırlanarak gargara şeklinde dişeti kanamalarında ve soğuk algınlığında boğazdaki yangıyı hafifletmek amacıyla kullanılması yararlı olmaktadır. Yaprakların yüksek tanen içeriği nedeniyle halk arasında vücutta bir kesik olduğunda böğürtlenin taze yaprağı çiğnendikten sonra kesilen yere konulursa kanı durdurmaktadır. Kurutulmuş yapraklar toz edildikten sonra yara üzerine serpildiğinde yaranın iyileşmesini hızlandırmaktadır.

Civanperçemi

Civanperçemi

Bileşimi:Uçucu yağ (%0.2-1.0)[kamazulen (%6-19), kafur (%20), beta-pinen (%20), sineol (%10), karyofilen (%10)], seskiterpen laktonlar [guaianolitler, germakronolitler, proazulenler], polinler, alkamitler, flavonoitler (apigeni ve luteolin glikozitleri], betain.
Etkisi:Safra akışını artırır (seskiterpenler), spazmları giderir (flavonoitler), ödem ve yangı giderici (proazulenler). Etkisi mayıs papatyası ile benzemektedir. Anadoluda halk arasında genellikle papatya yerine bu bitki kullanılmaktadır.
Mide-bağırsak sistemi rahatsızlıkları: Hazımsızlık, hafif spazm ve gaz şikayetlerini gidermek amacıyla etkili olmaktadır. Safra ve karaciğerin işlevsel şikayetlerinde önerilmektedir.
Kullanılış şekli:Günlük önerilen miktar 3-4 gram çiçek ya da 4.5-6 gram toprak üstü kısmıdır. Günde 2-3 defa 1.5-2 gram parçalanmış bitki kısmı taze kaynatılmış su ile kapaklı fincanda 10-15 dakika demlendikten sonra içilir.
Uyarı:Papatya polenlerine alerjisi olan kişilerde dikkatli olunmalıdır. Hamilelikte kullanılmaması önerilmektedir (uçucu yağında eser miktarda tuyon bulunmaktadır). Fazla miktarda kullanılması kan pıhtılaşmasını önleyici (antikoagülan) ve tansiyon ilaçları (hipotansiyon ve hipertansiyon) ile etkileşebilmektedir.
Öneriler:Civanperçemi özellikle adet dönemlerinde sancı ve ağrıyı hafifletmekte, vücuttaki ödemin boşaltılmasına yardımcı olmaktadır. Bu nedenle bu dönemlerde kadınlara çay halinde kullanılması önerilmektedir. Ayrıca ateş düşürücü, terletici, idrar yolu antiseptiği, idrar artırıcı özellikleri bilimsel literatürde kayıtlıdır. Gerek beyin damarları ve gerekse koroner damarlar üzerinde kan sulandırıcı etkisi bulunmaktadır. Bu bakımdan kan sulandırıcı ilaç kullananların aşırı kan sulandırıcı etkiye dikkat etmesi gerekir.