Bitki Ansiklopedisi

Lavanta Çiçeği

Lavanta Çiçeği

Bileşimi:Uçucu yağ (%1-3)[linalool (%20-50), linalil asetat (%30-40)], hidroksikumarinler [umbelliferon, herniarin], proantosiyanidin (%13), kafeik asit türevleri [rozmarinik asit]
Etkisi:Sinir sistemi rahatsızlıkları: Gerginlik, endişe ve uyku sorunlarında.
Mide ve bağırsak sistemi: Hazımsızlık, iştah kaybında, safra salgısını ve akışını artırıcı, gaz giderici, sinirsel kaynaklı mide ve bağırsak rahatsızlıklarında.
Dolaşım sistemi bozuklukları: İşlevsel kan dolaşımı sorunlarında, sinirsel kaynaklı yüksek tansiyonun kontrolünde.
Kullanılış şekli:Uyumadan önce parçalanmış bitki üzerine kaynatılmış su ilave edilip kapaklı fincan içerisinde 10 dakika demlendikten sonra içilir. Bitkinin miktarı kişinin tercihine göre 1-2 gram olabilir.
Banyo şeklinde: rahatlatıcı etkisi için, 100 gram lavanta çiçeği 2 litre su içerine konur ve kapağı kapatılıp kaynayıncaya kadar ısıtılır. Elde edilen özüt banyo suyu içerisine dökülür. Daha belirgin etki için banyo küvetine 5-10 damla lavanta uçucu yağı ilave edilir.
Uyarı:Önerilen miktarlarda kullanıldığında herhangi bir risk bildirilmemiştir.
Yukarıda bahsedilen etkiler sadece bu tür için geçerlidir. Ülkemizde doğal olarak yetişen lavanta türlerinin (Lavandula cariensis ve Lavandula stoechas) etkisi farklıdır.
Öneriler:Lavanta adı, Latince temizlemek anlamına gelen “Lavare”’den gelmektedir. Bu isim muhtemelen uçucu bileşenlerinin güzel kokusu ve antiseptik/antibakteryel etkisi nedeniyle eski Yunan ve Roma medeniyetlerinde temizlenmek amacıyla kullanılmasından kaynaklanmaktadır. Ancak temizlemeyi ruhsal anlamda göz önüne aldığımızda da lavanta çiçekleri ve uçucu yağı kişilerin sıkıntılarını, sinirsel kaynaklı sorunlarını da gidermektedir. Uçucu yağı içerisindeki linalool ve linalil asetatın yatıştırıcı etkisi bilimsel olarak da ortaya konulmuştur. Başağrısı, migren ağrıları, halsizlik, yorgunluk gibi durumlarda sinir toniği olarak etkili olmaktadır. Yapılan küçük bir klinik çalışmada lavanta kokusunun öğrencilerde öğrenmeyi artırdığı sonucuna varılmıştır. Bu şüphesiz doğrudan bir etkiden ziyade kişilerin ruh halini düzenlemesine bağlıdır. Lavanta çayının mide bağırsak sistemi sorunları üzerinde de etkili olduğu, gaz, bulantı ve sancıyı giderdiği bildirilmektedir.

Mürver Meyvesi

Mürver Meyvesi

Bileşimi:Antosiyaninler, flavonoitler, siyanogenetik glikozitler [sinigrin]
Etkisi:Antioksidan etkisine bağlı olarak damar işlevleri üzerinde etkili olmaktadır. Bu nedenle hemoroit şikayetlerinde yararlanılmaktadır.
Flavonoitlerinin H1N1 tipi influenza virüsü üzerinde etkisi tespit edilmiştir. Dolayısıyla gripten korunmak ve tedavisi amacıyla kullanılması önerilmektedir.
Meyvelerinin müshil etkisi bulunmaktadır.
Kullanılış şekli:Kurutulmuş meyveler ile hazırlanan çay 10-15 dakika demlendikten sonra içilir.
Uyarı:
Önerilen miktarlarda kullanıldığında herhangi bir risk bildirilmemiştir.
Öneriler:Halk arasında Mürver bitkisinin her kısmından yararlanılmaktadır. Çiçekleri, yaprakları, dal kabukları ve kökleri özellikle yangı giderici etkisine bağlı olarak üst solunum yolunun yangılı hastalıkları ve öksürüklerde dahilen, romatizma, bel ağrısı, cilt ödemleri gibi çeşitli hastalıklarda ise banyo ya da pansuman yapılarak uygulanmaktadır.
Taşıdığı yüksek oranda siyanogenetik glikozitler nedeniyle olgunlaşmamış meyveleri ve tohumları kullanılmamalıdır. Olgun koyu mor meyveleri ve çiçeklerinden bazı ülkelerde alkollü içecekler hazırlanmaktadır. Ülkemizde ise reçel yapılmaktadır. Halk arasında meyveleri hemoroit tedavisinde yaararlanılmaktadır. Hem bağırsakları yumuşatıcı özelliği, hem antioksidan ve yangı giderici etkilerine bağlı olarak hemoroit şikayetlerinin hafifletilmesinde yararlı olabilmektedir.

Mate Yaprağı

Mate Yaprağı

Bileşimi:Pürin alkaloitleri [kafein (%0.4-2.4), teobromin (%0.3-0.5)], kafeik asit türevleri [klorojenik asit, vd.], flavonoitler [rutin, izokersitrin, kempferol glikozitleri], triterpen saponinler, nitrit glikozitleri [menisdaurin], uçucu yağ.
Etkisi:Zihinsel ve fiziksel yorgunlukta; kafein ve klorojenik asit içeriğine bağlı olarak uyarıcı etki gösterir.
İdrar artırıcı olarak (kafein).
Kullanılış şekli:Kaynatılmış sıcak su 2 gram (1 çay kaşığı) yaprak üzerine dökülür ve 5-10 dakika demlenir. Bu şekilde kısa süre demlenerek hazırlanan çay daha az buruk tattadır. Tanen tipi bileşenleri daha geç çözündüğünden kafein daha yüksek orandadır.
Uyarı:Önerilen miktarlarda kullanıldığında herhangi bir risk bildirilmemiştir.
Öneriler:Güney Amerika ülkelerine özgün bir içecektir. Taşıdığı kafein türevleri nedeniyle idrar artırıcı, terletici ve tonik etkileri bulunmaktadır. Özellikler zayıflama programlarında hem vücuda enerji ve zindelik vermek hem de vücuttan sıvı atılımını sağlamak üzere yararlanılmaktadır. Yeni yayınlanan bir çalışmada 3 ay süre ile mate verilen ve yüksek yağlı diyet ile beslenen deney hayvanlarında süre sonunda mate verilen grupta diğer gruplara göre kilo artışının belirgin miktarda daha az olduğu (adipozite belirgin derecede düşük), kan şeker, lipit ve kolesterol seviyelerinde belirgin derecede düşme sağlandığı gözlenmiştir. Ancak kafein içeriği nedeniyle kalp ve damar hastalarında tansiyonu yükseltebileceği, ülser hastalarında mide asitliğini artırarak rahatsızlığa yol açabileceği göz önüne alınarak fazla miktarda kullanılmamalıdır.

Mayıs Papatyası

Mayıs Papatyası

İçeriği:%0.4’den az uçucu yağ ve %0.3’den az apigenin-7-glukozit (flavonoit) taşımamalıdır.
Etkisi:Dahilen: Mide-bağırsak sistemi spazmları, gaz, hazımsızlık, şişkinlik ve bu sistemin yangısal durumlarında etkilidir. Hafif yatıştırıcı ve kas gevşetici etkisi nedeniyle rahat uyumayı sağlar. Spazm giderici etkisi başlıca suda çözünen bileşenleri olan flavonoitler (apigenin ve apigenin-7-glukozit) ve papaverine benzer etki gösteren uçucu bileşeni (-)-α-bisabolol’den ileri gelmektedir (WHO, 1999). Bu iki grup bileşenin aynı zamanda yangı-giderici etkisi bulunmaktadır. Papatya çiçeklerinin yatıştırıcı etkisinin flavonoit tipi bileşenleri özellikle apigenine bağlı olarak meydana geldiği, bu maddenin flunitrazepamın liganda bağlanmasını yarışmalı olarak baskıladığı bildirilmektedir (Viola, 1995).
Haricen: Yangı giderici etkisi nedeniyle yara iyileştirici, cilt ödemlerini hafifletici, bakteri öldürücü (antibakteryal) veya bakteri üremesini durdurucu (bakteriostatik) etkileri nedeniyle hafif cilt ve mukoza enfeksiyonlarda pamuk ile uygulanması yararlıdır.
Kullanılış şekli:Çay: Bir fincan (150 ml) taze kaynatılmış içme suyu içerisine 2 gram papatya çiçeği daldırılır. Bardağın üzeri kapatılarak 5-10 dakika demlenmeye bırakılır ve içilir. Günde 3-4 defa yemeklerden sonra içilir.
Gargara: Bir fincan içerisine 4-10 gram (2-5 poşet) papatya çiçeği ve üzerine 100 mL taze kaynatılmış su ilave edilerek ağzı kapatıldıktan sonra 5-10 dakika demlenmeye bırakılır. Ağız mukozasında ve boğaz yangılarında bu enfüzyon ile gargara yapılır (Carl, 1991).
Buğu: Gargara bahsinde açıklandığı şekilde hazırlanan enfüzyonun buharları bir örtünün altından burundan derin derin solunarak soğuk algınlığı gibi üst solunum sistemi yangılarında iyileşmeye yardımcı olur (Saller, 1990).
Cilt yangıları: Ciltte, özellikle yüzde şişkinlik gibi yangı durumlarında çay şeklinde hazırlanan papatya çayı ile cildin temizlenmesi yararlı olabilmektedir.
Uyarılar:Gerçek mayıs papatyası (Matricaria recutita) yenidoğan bebeklerde bile güvenle kullanılabilmektedir. Kaynaklarda bildirilen en önemli risk polen alerjisi olan kişilerde olası yan etkileridir. Halbuki, halk arasında papatya ailesinden (Asteraceae familyası) görünüş olarak benzerlik gösteren çok sayıda bitki “papatya” olarak adlandırılmaktadır. Bu bitkilerden bazılarının zehirli bileşenler taşıdığı bilinmektedir. Bu türler içerisinde en tehlikelisi Kanarya otudur (Senecio türleri) ve taşıdığı pirazolidin alkaloitleri nedeniyle karaciğerde zararlı etkiler göstermektedir. Hepatik venooklusif hastalık olarak adlandırılan bu durumda karaciğer büyümesi, karaciğerde hasarın belirtisi olarak enzim seviyelerinde yükselme görülür. Bu nedenle, çay olarak kullanılacak papatyanın güvenilir kaynaklardan temin edilmesi son derece önemlidir.

Mine Çiçeği

Mine Çiçeği

Bileşimi:İridoit monoterpenler (%0.2-0.5)[verbenalin, hastatozit], flavonoitler [luteolin, skutellarin, artemitin, vd.], fenilpropanoit glikozitler [verbaskozit (%0.8), ökovozit], uçucu yağ [sitral, geraniol, limonen, verbenon].
Etkisi:Verbenalin öksürük giderici, ifrazatı artırıcı ve süt artırıcı etkilidir. Aşağıda belirtilen etkilerle ilgili yeterli deneysel kanıt bulunmamakla beraber çay karışımlarına ilave edilerek çay karışımını etkisinin desteklenmesi önerilmektedir (Blumenthal, 1998).
Solunum sistemi rahatsızlıkları: Ağız ve boğaz mukozası şikayetleri, boğaz ağrısı, öksürük, astımda kullanılmaktadır.
Yangı-giderici olarak, romatizma, artrit ve gut şikayetlerinde ve ödem boşaltıcı olarak yararlanılmaktadır.
Adet düzensizlikler, menopoz şikayetlerinde.
Böbrek ve idrar yolu şikayetlerinde.
Sindirim sistemi rahatsızlıkları: Sindirim sorunları, karaciğer ve safra kesesi yetmezliklerinde.
Kullanılış şekli:Günde 2-3 defa 2-4 gram parçalanmış bitki üzerine kaynatılmış sıcak su ilave edilerek 10 dakika demlendikten sonra içilir.
Uyarı:Önerilen miktarlarda kullanıldığında herhangi bir risk bildirilmemiştir. Hamilelik süresince kullanılması önerilmemektedir.
Öneriler:Mine çiçeği çayı adet döneminde gerek sancının azaltılması, üst solunum yolu enfeksiyonlarında boğazdaki yangının giderilmesi, öksürüğün hafifletilmesinde yararlı olmaktadır. Üst solunum yolu şikayetlerinde daha yoğun derişimde (%5’lik) hazırlanan mine çayı ile gargara yapılması önerilmektedir.

Mürdüm Eriği

Mürdüm Eriği

Bileşimi:Antosiyaninler, kafeik asit türevleri, vitaminler [A ve C vitaminleri], mineraller [potasyum, fosfor], karbonhidrat
Etkisi:Mürdüm eriği meyvelerinde kafeik asit türevleri ve antosiyaninler kuvvetli antioksidan etkili bileşenlerdir. Son yayınlanan bilimsel çalışmalarda yüksek kolesterolün kontrolünde yararlı olduğu, kemik erimesini hafifletici etkileri bulunduğu ortaya konulmuştur.
Kullanılış şekli:Çay karışımları içerisinde antioksidan etkisinden yararlanılmaktadır.
Uyarı:Önerilen miktarlarda kullanıldığında herhangi bir risk bildirilmemiştir.
Öneriler:Mürdüm eriğinin yenildiğinde lifli yapısı nedeniyle bağırsaklarda prebiyotik etkisi yaratmakta ve yararlı probiyotik bakterilerin gelişimi için uygun ortam sağlayarak bağırsak sağlığına yardımcı olmaktadır. Ayrıca meyvelerin koyu mor rengini veren antosiyanin türevi bileşenlerin kuvvetli antioksidan etkilerine ve zengin potastum içeriğine bağlı olarak kalp ve damar sistemi işlevleri üzerinde yararlı etkileri bulunmaktadır.

Nar Meyvesi Kabuğu

Nar Meyvesi Kabuğu

Bileşimi:Gallotanenler (%25-28) [punikalin, punikagalin, granatin A].
Etkisi:Büzücü etkisine bağlı olarak ishal tedavisinde ve gargara şeklinde boğaz ağrısında yararlanılır.
Kullanılış şekli:Kaynatılmış sıcak su ile 10 dakika demlendikten sonra içilir. Günde 2-3 bardak içilir.
Uyarı:Önerilen şekilde kullanıldığında henhangi bir risk bildirilmemiştir. Tanen miktarı yüksek olduğundan midesi hassas olan kişilerde mukoza tahrişine yol açabilir.
Öneriler:Nar bitkisinin meyve, meyve kabuğu ve dal/kök kabukları farklı içeriklere sahip olduğundan farklı kullanımları bulunmaktadır. Bu nedenle, kullanılan kısmın hangisi olduğuna dikkat edilmesi gerekir. Meyve suyu yüksek antosiyanin türevi içeriğine bağlı olarak kuvvetli antioksidan etkilidir ve özellikle kalp ve dolaşım sistemi işlevleri üzerinde etkinliği dikkati çekmektedir. Meyvelerinin kabukları ise gallotanen tipi polifenolik bileşikler bakımından zengindir. Yapılan bilimsel çalışmalar bağırsak enfeksiyonlarına ve boğaz enfeksiyonlarına yol açan mikroorganizmalar üzerinde etkili olduğunu ortaya koymaktadır. Bu nedenle, nar meyvesi kabukları bağırsaklarda hem ishale yol açan mikroorganizma üzerinde etkisini göstermekte, hem de astrenjan (büzücü) etkisine bağlı olarak ishalin tedavisine yardımcı olmaktadır. Gargara şeklinde uygulandığında ise boğaz enfeksiyonunun tedavisinde yararlı olmaktadır. Nar ağacının dal ve kök kabukları ise çok daha farklı kullanıma sahiptir. Taşıdığı alkaloitler (pelletierin vb.) ve yüksek oranda tanenler nedeniyle tüketilmesi mümkün değildir. Tedavide sadece tenya düşürücü olarak kullanılmaktadır.